ماجرای یک مرگ از پیش اعلام نشده

14 بهمن 1396 ساعت 12:16

نقدی بر فیلم مستند « رزم آرا، یک دوسیة مسکوت » ساختة احسان عمادی


نکته­ای که فیلم را تا حد یک اثر تحقیقی جدی بالا می­برد، رعایت بی­طرفی در ارائه اطلاعاتی است که به مخاطبانش می­دهد. مثلاً در همان ابتدا تاریخ زندگی رزم­آرا را بدون هرگونه پیشداوری به ما منتقل می­سازد. از سوی دیگر استفاده از روایت سران رژیم گذشته در فیلم که تا حد زیادی زندگی و مرگ رزم­آرا را زیر ذره­بین فیلم­ساز قرار می­دهد، هر­چه بیش­­تر به سندیت فیلم می­افزاید.
آن­چه در طول فیلم مورد تأکید قرار می­گیرد، زندگی نظامی و زندگی شخصی رزم­آرا است. به شهادت شاهدانی که از وی و توانایی­های نظامی­اش سخن می­گویند، او از نظر نظامی فرماندهی کاملاً آشنا به زیر و بم نظام و ارتش بوده است. او دو سال در فرانسه در یک کالج نظامی تحصیل کرد و چهارمین سپهبد ارتش بوده است که فیلم این­ها را به تمامی به نمایش می­گذارد اما زمانی که رزم­آرا از رخت نظام بیرون می­آید و لباس صدارت بر تن می­کند، به واقع تمامی مشکلاتش آغاز می­شود. او توانایی تعامل با مجلس را ندارد و شاید از همه دست­پاگیرتر برای وی، تأکیدش بر ملی نشدن نفت بوده که در واقع فیلم به اشاره به آن پرداخته است. جمله­ای از رزم­آرا در افواه می­پیچد که بعدها نیز هرگز در هیچ یک از مدارک موجود از مجلس، چنین چیزی برجای نمانده است و آن این است که از قول وی اعلام می­شود مردمی که حتی نمی­توانند لوله­هنگ بسازند، چگونه می­خواهند نفت را ملی کرده و از آن بهره­برداری کنند.
یکی از نکات قابل اشاره در مورد مستند «رزم­آرا، یک دوسیة مسکوت» آن است که فیلم، برای روایت داستانش تلاش دارد تا از استراتژی سینمای داستانی استفاده کند. یک حسن استفاده از چنین رویکردی آن است که در این نوع آثار مستند، فاصلة مخاطبان با شخصیت یا شخصیت­های اثر کم­تر و کم­تر می­شود و گویی قرار است شاهد سرنوشت شخصیتی سینمایی باشیم و نه یک شخصیت تاریخی که روزگاری در کشور مصدر کار بوده است. این رویکرد بیش از هر امر دیگری می­تواند بر جذابیت فیلم اضافه کند. رویکرد فیلم به گونه­ای است که حتی مثلاً در مورد فراز و فرود نحوة ترور او برای آن­هایی که با تاریخ معاصر ایران آشنایی کاملی ندارند، این امر شگفت­انگیزی است که چگونه مجلس حکم به برائت مرحوم خلیل طهماسبی می­دهد و شاه نیز آن را توشیح می­کند. نحوة روایت فیلم به گونه­ای است که تنها ده یا پانزده دقیقة آخر به ریز و درشت ماجرا می­پردازد که همان اعدام طهماسبی باشد. نشان دادن اجساد تیرخوردة نواب صفوی و طهماسبی در این دقایق مانند ورود فیلم داستانی به پردة سوم آن است. در واقع با اندکی دقت پی می­بریم که استراتژی روایی فیلم نیز این چنین است. پردة اول: آشنایی مخاطبان با شخصیت اصلی یا قهرمان فیلم است، همان که نامش بر تارک فیلم نشسته است. همان­طور که اشاره شد، در این بخش اساساً رزم­آرا معرفی می­شود و کارهای مربوط به امور نظامی وی نمایش داده می­شود. در پردة دوم به نحوة رسیدن او به نخست وزیری پرداخته شده و پردة سوم سرنوشت دنیای سیاست بعد از رزم­آرا و مرحوم طهماسبی و نقش علم مورد توجه قرار گرفته­اند. در این بخش بیش­تر به بازجویی­ها از آیت­الله کاشانی، نواب و دیگرانی توجه شده که در یک ملاقات با فداییان اسلام حضور داشته­اند و گفته می­شود در این نشست تصمیم به مرگ رزم­آرا گرفته شده است.
فیلم با استفاده از نقاشی متحرکی به پایان می­رسد که به شکلی تراژیک به محتویات جیب مقتول و شکل و نوع لباس­ها و آن­چه همراهش بوده، می­پردازد. نحوة ادای کلمات از سوی راوی (که یکی از امتیازات فیلم هم محسوب می­شود) که فاقد هرگونه لحن همدلی­برانگیز است اما به شکلی کاملاً جدی و فرمال محتویات همراه جسد را ردیف می­کند، پایانی است بر فیلمی که در استراتژی­اش کاملاً به روایت سینمایی وفادار است. شخصیت اصلی فیلم به قتل رسیده است. این را از ابتدا می­دانیم. فیلم برای باز کردن معمای قتل رزم­آرا به شیوة روایت فلاش­بک به گذشته می­رود و سپس وقتی به زمان حال باز می­گردد، جنازة شخصیت اصلی روی میزی نهاده شده و محتویات جیب­هایش و حتی نوع لباس­هایش یکی بعد از دیگری روایت می­شود. نما ثابت است و وسایل به شکل نقاشی شده­ای یکی بعد از دیگری دیزالو می­شوند و راوی همچنان در حال خواندن چیزهایی است که از رزم­آرا باقی مانده است. اکنون معمای قتل رزم­آرا به پایان رسیده و دوسیة مسکوت او عیان شده است. فیلم تقریباً چیزی را از زندگی رزم­آرا از قلم نینداخته است. از عکسی که اشرف پهلوی به رسم یادگار «به سپهبد عزیزم» داده است تا ریز جزییاتی که در فیلم به آن­­ها اشاره شده از جمله توصیف محسن مبصر رییس کل اسبق شهربانی و افسر تحت امر رزم­آرا از او به دست می­دهد «بسیار باهوش و بسیار خطرناک!» و حتی حساسیت او نسبت به بازی الک دولک و با پیژامه بیرون آمدن مردم که برایشان جریمه تعیین کرد!
شاهپور عظیمی


کد مطلب: 12731

آدرس مطلب: http://cinematajrobi.ir/vdcdf50f.yt0xs6a22y.html

سینما تجربی
  http://cinematajrobi.ir