جمعه قالی؛ نگاهی نو به مراسم آیینی قالیشویی در مشهد اردهال
کد مطلب : 10867

جمعه قالی؛ نگاهی نو به مراسم آیینی قالیشویی در مشهد اردهال

تاریخ انتشار: سه شنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۵ ساعت ۱۴:۱۶
هر سال در روز به‌خصوصی از پاییز، مراسم کهن و آیینی قالیشویی در مشهد اردهال برگزار می‌شود که مهدی اسدی در مستند «جمعه قالی» به آن پرداخته است. این فیلم منتخب بخش مسابقه ملی و مسابقه بین‌الملل دهمین جشنواره سینماحقیقت است. گفتگوی ما با این کارگردان سینمای مستند را بخوانید:
Share/Save/Bookmark
* چه دغدغه‌ای باعث شد سراغ مراسم آیینی قالیشویی در مشهد اردهال برويد؟
پس از پایان ساخت این فیلم، همین سوال را از خودم پرسیدم که چه چیزی در این مراسم وجود داشت که مرا مجذوب کرد؟ وقتی به این مساله فکر می‌کردم به این نتیجه رسیدم که آیین‌ها برای من، صرف‌نظر از این‌که متعلق به چه مذهب و کیشی هستند یا در کجای دنیا اتفاق می‌افتند، همیشه جذاب بوده‌اند. این‌که جمعی از انسان‌ها در یک زمان خاص، یک مناسبت خاص با یک آداب و نظم خاص، مراسمی را برگزار می‌کنند. این‌که درون همه این آیین‌ها با همه تغییراتی که در آنها رخ داده، ریشه¬ها و رجعت‌هایی به خاطرات گذشته‌های دور و وجوهی از نیازهای روزمره گذشته و حال انسان وجود دارد. لایه‌هایی پنهان که گاه برای دیدن آن‌ها باید زاویه دید را تغییر داد. کشف این لایه‌ها و تلاش برای فهم این موضوعات و نشانه‌های کهن همیشه برای من جذاب بوده است. توجه من به مراسم قالیشویان مشهد اردهال هم در امتداد این جاذبه و گرایش است. بیشتر این آیین‌ها آمیخته با وجوه نمایشی نیرومندی است که با یک نظم و سازماندهی دقیق برگزار می‌شوند، گویی سناریویی دقیق و با جزییات فراوان، به‌وسیله جمعیتی انبوه که در عین این‌که نابازیگرند و به شکلی عمیق در نقش خود فرو رفته‌اند، بازی می‌شود و این باور و ایمان را چه در آنان که در وسط معرکه‌اند و چه آنان که به تماشا ایستاده‌اند، می‌توان دید.
* در این فیلم علاوه ‌بر آیین مراسم چه مقدار با نحوه زندگی مردم آشنا خواهیم شد؟
چیزی که با این مفهوم در ذهن من شکل گرفت و امیدوار بودم بتوانم آن را به تماشاگران منتقل کنم، دغدغه‌های تاریخی مردم حاشیه کویر است که اغلب با کشاورزی امرار معاش می‌کنند. برای مردم این سرزمین، آب همیشه گوهری بوده که حیات و ممات آنان به آن وابسته است، علاوه بر این زخم‌هایی کهن روی روح تاریخی این آدم‌هاست که در ناخودآگاه‌شان هنوز پس از قرن‌ها تازه است و همچنان از آن خون می‌چکد (مثل داستان سووشون). در تماشای این آدم‌ها، بغض تاریخی درگلوی‌شان را کاملا حس کردم و تلاش‌شان برای حفظ خاطره‌ای کهن که حتی فرهنگ‌های غالب هم نتوانستند آنان را از هم جدا کنند. همچنین حضور شگفت‌انگیز قالی‌ در این مراسم آیینی (که نماد تابوت و جسد مقدس است) نیاز به توجه و بازنگری دقیق دوباره در این مراسم دارد. البته این مراسم ابعاد قابل توجه اقتصادی و اجتماعی فراوانی دارد که پیش از این در آثار اساتیدی چون ناصر تقوایی، فرهاد ورهرام ، هوشنگ آزادی‌ور و دیگران به برخی از آنان پرداخته شده است.
* مراسم قالیشویی را در خیلی از فیلم‌های مستند یا در گوشه‌هایی از فیلم‌های داستانی شاهد بوده‌ایم، چقدر سعی کردید با نگاهی نو سراغ این موضوع بروید؟
فیلم ساختن پیرامون موضوعی که پیش از این بسیار به آن توجه شده و فیلم‌های خوبی درباره آن ساخته شده، سخت و البته چالشی و جذاب است. روزی که طرح این فیلم را به مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی بردم، با همین واکنش مواجه شدم که این موضوع از زمان‌های خیلی دور توسط بزرگانی در سینمای مستند و فیلمساز جوان‌تر کار شده است. بخشی از راش‌هایی را که در سفر شخصی‌ام از مراسم تهیه کرده بودم، به هیات بررسی طرح‌ها ارایه دادم که خوشبختانه مورد توجه ارد عطارپور و فرهاد ورهرام و دوستان دیگر هیات بررسی قرار گرفت و طرح تصويب شد. این‌که ما و دوستان‌مان چه کردیم را ترجیح می‌دهم تماشاگر به تماشا بنشیند و آن را در قالب واژه‌ها توصیف نکنم.
* با توجه به این‌که فیلم، گفتار متن ندارد، شیوه روایت فیلم چگونه است؟
بله، فیلم گفتار متن ندارد و با آگاهی، هر نوع المان صوتی آشنا در این مراسم یا حذف شده یا تغییر شکل داده شده است. بار اطلاعاتی فیلم بر دوش کپشن‌هایی است که در ابتدا و انتهای فیلم می‌آیند و تماشاگر از طریق آنان وارد دنیای فیلم می‌شود. کپشن ابتدایی، خط اصلی واقعه را به بیننده ارایه می‌دهد و این اطلاعات اولیه مبنایی بر سکانس‌ها و تقسیم‌بندی بخش‌های مختلف فیلم می‌شود، همچنین کپشن پایانی به آن‌چه پژوهشگران درون این ماجرا دیده‌اند، اشاره دارد. بنابراین ما در فیلم هیچ‌گونه مصاحبه و دیالوگی هم نداریم و روایت فیلم کاملا متکی بر اطلاعات نوشتاری، تصویر، موسیقی و افکت است.