مستند اجتماعی؛سینمایی که به تعداد 70 میلیون ایرانی سوژه دارد!
کد مطلب : 7909

مستندسازان از پرداختن به سوژه‌های اجتماعی می‌گویند
مستند اجتماعی؛سینمایی که به تعداد 70 میلیون ایرانی سوژه دارد!

تاریخ انتشار: دوشنبه ۵ آبان ۱۳۹۳ ساعت ۱۲:۳۹
Share/Save/Bookmark

مستندهای اجتماعی را می‌توان به دلیل تعدد مسائل اجتماعی مطرح شده، در زمره گونه مستند سینمایی هم قرار دارد که همواره جذاب است و حرفی برای گفتن دارد.
دانستن درباره زندگی مردم و تجربه‌هایی که به دست آورده‌اند، به اندازه‌ای جذاب هست که بتوان به واسطه آن، ایده‌آل‌ها، موفقیت‌ها، خطاها و بیم و امیدهای مردم یک جامعه را به تصویر کشید و توجه مردم را به آن جلب کرد. تجربه‌هایی که اگر شنیده و دیده شوند، شاید درصد خطا را در جامعه کاهش دهند.
مستندهای اجتماعی هم با همین هدف و بر اساس همین دیدگاه ساخته می‌شوند. فیلمساز مستند با هدف آگاهی بخشی، سرنوشت تعدادی از مردم را از دل جامعه بیرون می‌کشد و با به تصویر کشیدن سرنوشت آن‌ها، توجه همگان را به چالش مورد نظر جلب می‌کند. 

در روزهای منتهی به برگزاری هشتمین دوره جشنواره بین المللی فیلم مستند ایران: سینماحقیقت، گزارشی از جایگاه مستندهای اجتماعی در سینمای امروز مستند ایران تهیه کردیم که از نظرتان می گذرد: 

قاسمی: مستندسازان جهان سوم احساس مسئولیت می‌کنند
علی‌محمد قاسمی یکی از مستندسازان با سابقه سینمای کشور در خصوص علاقه فیلمسازان به ساخت مستندهای اجتماعی می‌گوید: «مستندسازان در کشورهای جهان سوم اغلب احساس مسئولیت می‌کنند و فیلمسازان کشور ما هم از این قاعده مستثنی نیستند. با توجه به اینکه کشورهای جهان سوم رو به توسعه و پیشرفت هستند، مسائل و مشکلات زیادی دارند که می تواند سوژه مستندساز واقع شود.
وی ادامه می‌دهد: «درگیری‌ها در جهان سوم به فیلمسازان امکانی برای بیان سینمایی رویداد‌ها می‌دهد و تحت این شرایط فیلمساز تمایل بیشتری برای ورود به مناقشات پیدا می کند. از آنجایی که تغییر و تحولات هم زیاد است وی تلاش می‌کند آن را به تصویر بکشد. این اتفاق کمتر در اروپا رخ می دهد چون تناقض و کشاکش میان مردم در جامعه غربی کمتر است.»
قاسمی معتقد است در جامعه ما هر فردی می‌تواند سوژه آثار مستند واقع شود و ادامه می دهد: اعتقاد دارم که به تعداد ۷۰ میلیون ایرانی و به اندازه خلاقیت آن‌ها برای حل مشکلاتشان می‌توانیم مستندهای اجتماعی با موضوعات گوناگون در مسیر‌ها و زمینه‌های مختلف بسازیم!
وی پیرامون دغدغه اصلی مستندسازان که به نمایش آثارشان برمی‌گردد نیز می‌گوید: «گروه سینمایی هنر و تجربه بهترین و مناسب‌ترین امکان برای نمایش مستندهای اجتماعی است. این گروه که به تازگی راه افتاده می‌تواند چرخه مستندهای اجتماعی را بچرخاند و ضمن درآمد‌زایی، علاقه‌مندان به این حوزه را به خود وابسته کند. چنین اتفاقی می‌تواند بازخورد مناسبی برای فعالان عرصه سینمای مستند داشته باشد. البته باید مراقب باشیم این گروه دچار سیاست زدگی نشود و اکران آثار مستند در این گروه استمرار داشته باشد.» 

خالدی: مستند اجتماعی می‌تواند سبب تغییر رفتارهای اجتماعی شود
برای ساخت یک مستند اجتماعی نیاز به تحقیق و پژوهش است، اما مستندساز چطور می‌تواند صحت و سقم داده‌های خود را تایید کند؟ سوالی که می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد این است که ساخت مستندهای اجتماعی ساز و کار ثابتی دارد؟
لقمان خالدی مستندساز اجتماعی در پاسخ به این سوال می گوید: «من نمی‌توانم در مورد دیگران نظر بدهم اما اگر قرار باشد خودم مستندی اجتماعی بسازم سعی می‌کنم درباره چالش‌های موجود در این مستند به اندازه کافی اطلاعات داشته باشم. اشراف کامل درباره موضوع، تاریخچه اجتماعی و روان‌شناسی آن، به ساخت فیلمی درست و دقیق از موضوع مورد بررسی کمک می‌کند. اگر من درباره موضوع اطلاعات کافی نداشته باشم هرگز به درباره آن فیلم نمی‌سازم.»
او ادامه می دهد: «اشراف نداشتن درباره یک موضوع و ساخت فیلم پیرامون آن جزء تصاویری از یک رویداد واقعی، چیز دیگری به همراه نخواهد داشت. در این میان ممکن است هرگز مخاطبان فیلم متوجه نشوند که تحقیق و بررسی‌ای صورت گرفته، اما تسلط کامل کارگردان بر موضوع باعث می‌شود اتفاقات سر جای خود قرار بگیرند.»
خالدی ضمن اشاره به تمایل مستندسازان امروزی به ساخت مستندهای اجتماعی تصریح می‌کند: «فضای اجتماعی در جامعه ما بیشتر بر احساسات متمرکز است تا منطق و چالش‌هایی اجتماعی را درون آینه قرار می‌دهد که شاید بتوانیم با این روش آن‌ها را حل کنیم. مستند آینه‌ای است که جامعه می‌تواند خودش را در آن ببیند و شاید تغییر و بازنگری در برخی رفتار‌ها و اتفاقات به وجود آورد.»
موضوع دیگری که خالدی به آن اشاره می‌کند نحوه عرضه آثار مستند است. او فیلمساز را مسئول انتشار فیلمش می‌داند و معتقد است فیلمساز می‌تواند با ساخت اثری جذاب، مخاطب را به دنبال فیلم خود بکشاند.
وی خاطرنشان می‌کند که ارزش مستندهای اجتماعی باید در جامعه مشخص شوند. او می گوید: «من فکر می‌کنم قبل از پیدا کردن محل مناسب برای نمایش این فیلم‌ها، مدیران فرهنگی و سینمایی باید جایگاه و ارزش این گونه آثار را بفهمند. ما به جای صرف هزینه‌های هنگفت برای برطرف کردن ناهنجاری‌ها، می توانیم از آثار مستند به درستی استفادیم می‌کنیم. مستندهای اجتماعی می‌توانند سبب تغییر رفتارهای اجتماعی شوند، پس نباید تاثیرگذاری آن فراموش شود.» 

اسحاقی: وجود درام لازمه مستندهای اجتماعی است
آرش اسحاقی از جمله مستندسازانی است که معتقد است مستندهای اجتماعی برخلاف آنچه فیلمسازان تصور می‌کنند، سختی‌ها و پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد. او در این باره می‌گوید: «گستردگی ابعاد اجتماعی، نهاد‌ها، مجموعه‌های فرهنگی و خرده فرهنگ‌ها از دلایل فراوانی این گونه است، اما علی‌رغم مشکلات روند تولید مستند اجتماعی، بیشتر مستندسازان کار در این حوزه را آسان‌تر از دیگر حوزه‌ها می‌پندارند، زیرا بر این باورند که نیازی به پژوهش روشمند و آکادمیک ندارند؛ در صورتی که با قاطعیت می‌توان گفت سخت‌ترین و پیچیده‌ترین گونه مستند، مستند اجتماعی است.»
وی در ادامه با توجه به سر و کار داشتن مستندساز اجتماعی با انسان تاکید می‌کند: «انسان موجودی ناشناخته است و بررسی ابعاد گوناگون انسانی و جامعه‌ای که در کنش و واکنش با آن قرار دارد بسیار پیچیده است. البته منظورم این نیست حتما مستندساز باید مبانی نظری جامعه‌شناسان از سن سیمون تا هابرماس و... را آموخته باشد و یا تئوری‌های نظریه پردازان سیاسی، اقتصادی و... را حفظ باشد، بلکه آشنایی کلی با این حوزه‌ها برای هر مستندساز اجتماعی لازم است. ضمن اینکه زاویه دید و نحوه پرداخت مستندساز اجتماعی نیز می‌تواند در مورد اقبال قرار گرفتن فیلمش تاثیرگذار باشد.»
اسحاقی با بیان اینکه وجود درام لازمه مستندهای اجتماعی است، عنوان می‌کند: «در ترکیب "سینمای مستند" واژهٔ سینما گم شده است و مستندی که از عناصر درام بهره نگیرد، اثر هنری محسوب نمی‌شود بلکه گزارش، عکس برداری، مصاحبه رادیویی و یا مقاله تصویری است. برای همین بیشتر این مستند‌ها را می‌توان روی کاغذ آورد یا از رادیو پخش کرد. کارگردان در پرداخت موضوع باید تا جایی که می‌تواند به نمایشی ساختن موضوع توجه کند و بداند هنگامی مصاحبه و گفتار می‌تواند در قالب سینما جای گیرد که تصویرساز باشند نه گوش نواز!»
- در پایان؛ قابل ذکر است که با وجود همه نکات مطرح شده در خصوص مستندهای اجتماعی، این گونه سینمای مستند زوایای پنهان و آشکار زیادی برای تحلیل و بررسی دارد که همه آن‌ها قابل ارزیابی نیست؛ اما آنچه در این میان نقش به سزایی دارد، داشتن روحیه نقدپذیری سوژه‌های اجتماعی است که لقمان خالدی در خلال صحبت‌هایش بر آن تاکید کرد؛ چیزی که همه مباحث مطرح شده در این نوشتار از جمله جسارت فیلمساز، قدرت تحقیق و پژوهش، عرضه آثار مستند و... را در خود جای می‌دهد. 

*الهام نداف