پرسه در دنیای رفتگان
کد مطلب : 12726

پرسه در دنیای رفتگان

تاریخ انتشار: شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۰۲
نقدی بر فیلم مستند «وادی خاموشان» ساخته شهرام میراب اقدم
Share/Save/Bookmark
«شهرام میراب اقدم» مسیر روشنی را در مستندسازی در پیش گرفته است. فیلم هایی با محوریت موضوعی اماکن شهر تهران و دسته بندی مکان هایی با کاربری مشابه و نمایش پیشینه و وضع کنونی آنها در قالب فیلم مستند. پیش از این هم مستندهایی درباره اماکن تهران ساخته بود. مثل «روزی روزگاری سینما» که تاریخچه سینماهای شهر تهران را بررسی می کرد و «گرمابان» که سیر اهمیت و به فراموشی سپرده شدن گرمابه های عمومی شهر تهران، موضوع اصلی اش بود. میراب اقدم در «وادی خاموشان» به سراغ گورستان های تهران آمده است. موضوعی که پیش تر با «آرامستان» فیلمی درباره گورستان ابن بابویه تهران دستمایه او قرار گرفته و اینک کامل تر شده است. به این اعتبار می توان میراب اقدم را راوی تهران از منظر بررسی و دسته بندی اماکن عمومی آن دانست.
«وادی خاموشان» با ساختار و فرمولی مشابه، به سراغ گورستان های شهر تهران رفته است. شهری که روزگاری چندین گورستان کوچک داشت و امروز، چهار دهه پس از آغاز فعالیت گورستان بزرگ بهشت زهرا با معضل کمبود فضا برای خاک سپاری رفتگان مواجه شده است. در «وادی خاموشان» ابتدا با مرور تاریخچه ای گذرا از شهر تهران و نگاهی به وضعیت گورستان هایی که روزگاری در این شهر به خدمت رسانی مشغول بوده و اکنون به دلایل گوناگون فراموش و یا تعطیل شده اند، می پردازد.
تهران حتی پیش از انتخاب به عنوان پایتخت سلسله قاجار نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی در مسیر سفر و عبور کسان بسیار قرار داشته و مسافران جلگه شمالی البرز برای دسترسی به مناطق مرکزی و جنوبی لاجرم از تهران و ری گذر می کرده اند. همان گونه که دسترسی به دریای خزر و منطقه قزوین از سمت فلات مرکزی هم جز از طریق تهران میسر نبوده است. در نتیجه افراد، اقوام و مذاهب مختلفی از این مسیر عبور کرده و یا در آن ساکن شده اند. از طرفی با اعلام تهران به عنوان پایتخت عصر قاجار به شکلی طبیعی اقلیت ها و گروه هایی با اشتراکات مذهبی، قومی و یا ملیتی در آن گرد می آمدند. بخشی از مستند «وادی خاموشان» به بررسی و معرفی آرامگاه های اقلیت های دینی و یا مهاجران خارجی اختصاص دارد که می تواند اطلاعات مفیدی درباره این مکان های کمتر شناخته شده ارائه دهد، هرچند به نظر می رسد به دلایلی برخی از بخش های مثلا گورستان بزرگ خاوران تهران در این مستند نادیده گرفته شده اند.
سرفصل دیگری که در «وادی خاموشان» به آن پرداخته می شود، گورستان های واقع در صحن اماکن مقدس و مذهبی، همچون امامزاده ها و زیارتگاه هایی است که در گوشه و کنار شهر تهران واقع شده اند. این گورستان ها اغلب تعطیل و دفن اموات در آنها متوقف شده در حالی که برخی دیگر همچنان با قیمت هایی فراتر از تصور، به متقاضیان قبر می فروشند. در این بخش جای خالی یک تحلیل از وضعیت موجود و دلایل این دوگانگی احساس می شود. علاوه بر آن، میراب اقدم با توجه به اینکه پیش تر مستندی مستقل درباره گورستان ابن بابویه ساخته، در این فیلم از این گورستان و اهمیت آن گذر کرده است. حال آنکه مخاطبی که «آرامستان» را ندیده باشد، بی تردید در «وادی خاموشان» نیازمند اطلاعات بیشتری درباره ابن بابویه است.
در نهایت فیلم به سراغ گورستان بهشت زهرا به عنوان مهم ترین مرکز تدفین اموات در تهران می رود. گورستانی که نزدیک به یک دهه پیش با بحران کمبود جا مواجه شد و قطعات جدید در سال های اخیر با قبرهایی سه طبقه در آن تاسیس شدند. فیلم در این بخش به مرور تاریخچه این گورستان بزرگ، مقبره های خانوادگی، اهمیت بهشت زهرا در سال های انقلاب و جنگ، تاسیس حرم مطهر امام (ره) و ماجراهای قبرهای چند طبقه می پردازد. طبعا این بخش از فیلم به دلیل دایر بودن و وجود اسناد و مدارک فراوان، وضعیت موجود و سابقه بهشت زهرا دقیق و کامل مورد توجه قرار گرفته است.
در مجموع به نظر می رسد میراب اقدم با توجه به سوابق و کارنامه قابل قبول در مستندسازی و همچنین تجربه مستندسازی با موضوعات مشخص درباره تهران، در فیلم «وادی خاموشان» کار دشواری پیش رو نداشته و حاصل کار نیز به اثری تبدیل شده که بازتاب تمام عیار توانایی های اثبات شده این مستندساز با تجربه کشورمان نیست.

مازیار فکری ارشاد